Từ việc được giao nhiệm vụ gánh vác bảo tồn, cho tới việc có những kiến thức, kinh nghiệm để cập nhật các xu hướng trưng bày, tổ chức triển lãm trên thế giới, xúc tiến các hoạt động đa dạng ở bảo tồn là một quá lớp lang học, tự tìm hiểu khá dài
TS Nguyễn Văn Huy (1945), Phó viện trưởng Viện Dân tộc học VN từ năm 1983, Giám đốc bảo tàng Dân tộc học từ năm 1995.
Thủ tướng tới thẩm tra tiến độ tại công trường cùng các lãnh đạo Hà Nội. Một số bảo tàng sau này cũng mời các nhóm rối nước tới trình diễn, nhưng lại mời các đoàn chuyên nghiệp. Vậy là Thủ tướng lại xuất hiện lần nữa. Cách trình diễn thiên nhiên, không sàn diễn hóa của nghệ nhân khiến người xem hiểu hơn về tính chất đặc thù của các môn nghệ thuật truyền thống dân gian.
Một tỉ dụ thế này: chúng tôi luân phiên mời các đoàn rối nước tới biểu diễn tại đây, đó là những đoàn rối nước dân gian, của những người dân tại Bình Phú, Đào Thục, Nguyên Xá.
3 tỷ đồng được duyệt chi, bảo tàng có dịp tiến hành sưu tầm những hiện vật đầu tiên. Vậy thì cần xem để đạt đỉnh cao ở sự phối hợp khoa học - nghệ thuật ấy. Lúc đó, nếu không có sự chuẩn bị sẵn từ trước, việc xây dựng những công trình văn hóa như bảo tồn còn vất vả hơn nhiều… May mắn là dự án được chuẩn y.
Họ chỉ mất tiền thuê xe… * Cách làm việc của ông có chịu ảnh hưởng nhiều từ cha - học giả Nguyễn Văn Huyên không? - Khi học k hoa Sử Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, từ nơi di tản, tôi có viết thư hỏi cha xin lời khuyên nên theo học ngành nào: Sử hiện đại, Sử thế giới, k hảo cổ học, Dân tộc học…? Cha tôi đáp: Nghề nào cũng hay cả.
Thế nhưng, mỗi lần học sinh của các trường tới thăm, thì đó là một nỗi thất kinh với du khách. Chuyên ngành của tôi là Dân tộc học, nên công tác bảo tồn là một cái gì đó thật xa lạ. Một câu ấy là đủ để con đường nhựa với 2 làn đường dẫn vào bảo tồn được hoàn thành chỉ trong 2 tháng, đúng thời điểm khai trương bảo tồn.
GS. GS-TS Nguyễn Văn Huy * Thưa ông, hiện thì nhiều người nói tới bảo tồn Dân tộc học VN như một niềm tự hào, một mô hình mẫu của bảo tồn ở VN. Ai cũng nghĩ: học trò là đối tượng cấp thiết được đưa tới bảo tồn nhất. Cách làm bị nhiều người cho là “ngược đời” này được tôi biểu hiện trong một cuộc họp với các hiệu trưởng tại Hà Nội.
Có vị hiệu trưởng cười: 50 năm nữa sợ cũng không làm được thế. Sau quyết định kể trên, dần dần, cũng có một số lớp học tại Hà Nội đưa học trò tới bảo tàng theo số lượng nhỏ.
Đường dẫn vào bảo tồn chưa có, vẫn toàn nền ruộng. Sau khi nghỉ hưu, tiếp đảm đương vị trí Giám đốc Trung tâm nghiên cứu về di sản các nhà khoa học VN, Phó Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và phát huy giá trị di sản văn hóa.
Họ đưa tới cả ngàn học sinh, ồn ã và nhốn nháo, gần như phá vỡ tất tật không gian đặc thù của bảo tồn.
Tôi nói: Các anh nếu thật sự coi bảo tồn là một thiết chế giáo dục và đưa học sinh tới để học - chứ không phải để “khoán” theo phong trào - thì hãy tổ chức những nhóm nhỏ thôi. Vậy là tôi đưa ra thêm một quyết định: những tốp học trò nào dưới 50 người tới thăm bảo tồn sẽ được giảm giá vé hoàn toàn. Thật sự, bảo tàng cũng cần khách tham quan, cần học sinh tới bảo tồn để học nhưng cách đưa học trò tới như thế thì phản sư phạm quá.
Nhìn rộng hơn, bảo tồn chẳng thể chỉ là nơi trưng bày hiện vật thuần tuý. Ở đó, sự say mê là cơ may lớn nhất Cúc Đường (thực hành) Thể thao & Văn hóa Cuối tuần. Có mặt bằng, khởi công xây dựng, chúng tôi lại lo lắng với câu hỏi về hiện vật trưng bày. Vị trí cũng thua xa
Cả nước ăn bo bo, xin xây bảo tàng lúc này thì không ổn”. Và sự ham mê chỉ nảy sinh đến khi con chịu khó đi sâu nghiên cứu, tìm hiểu mọi thứ một cách bài bản, đầy đủ và bền chí. Tôi không đồng tình quan điểm này bởi chuyên nghiệp chỉ hạp với sân chơi chuyên nghiệp, còn coi đó là một hoạt động để gắn kết cộng đồng trong không gian bảo tàng thì lại khác. Cùng với các cuộc trình diễn, chúng tôi còn tổ chức các cuộc trưng bày kèm theo như về lịch sử và đời sống của phường rối nước, về kỹ thuật rèn…, tổ chức để người xem và người diễn cùng giao lưu tự nhiên với nhau.
Tôi trả lời: Khó khăn, nhưng chắc chắn mọi thứ sẽ đổi thay dần. Thủ tướng tới thăm chúng tôi rồi chỉ đạo: Nhà nước cấp 300 triệu đồng để giải quyết chuyện này. Các trường không có tinh thần về việc đưa học trò tới bảo tàng để học một cách thật sự, mà vẫn thường coi đó là một hoạt động dã ngoại theo đề nghị của ngành.
Dưới 300 em, bảo tàng sẽ hạ giá vé. Ngẫm ra, trong cả sự nghiệp của mình, lời khuyên ấy tác động tới tôi rất nhiều. Còn sự chuẩn bị kéo dài như vậy là dễ hiểu, nếu xét tới điều kiện đặc thù của chúng ta. Rồi, bảo tàng được ấn định khánh thành gắn với thời điểm diễn ra Hội nghị thượng đỉnh của khối Pháp ngữ tại Hà Nội cuối năm 1997.
Nó phải gồm một chuỗi các hoạt động tổng thể, thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau, để có tính cộng đồng và từng lớp cao nhằm vấn du khách.
Hồi ấy mặt bằng chưa có vì chẳng thể thỏa thuận đền bù. Nếu không, chúng tôi sẽ lại lỡ thêm vài nhịp nữa. * Bảo tàng Dân tộc học không thể so sánh với những kho cổ vật của bảo tàng Lịch sử VN hay những tranh, tượng quý của bảo tàng Mỹ thuật VN. 50 học trò Chẳng hạn, luân phiên trong năm. Chuẩn y về chủ trương thôi, còn việc xin đất, xin kinh phí cho bảo tồn thì phải đợi lâu nữa, đó là một câu chuyện rất dài.
Chẳng hạn, ở khía cạnh căn bản thì bảo tàng là khoa học lịch sử, nhưng việc tổ chức trưng bày, thiết kế trưng bày sao cho hợp lý, quyến rũ thì lại mang tính nghệ thuật. Và, mọi thứ sẽ không thể được như hiện giờ, nếu chúng tôi không may mắn gặp một “bà đỡ” đặc biệt khi đó: Thủ tướng Võ Văn Kiệt.
Tuy nhiên, nghe nói khi còn làm Giám đốc bảo tàng Dân tộc học, ông từng ra quyết định từ khước đoàn khách tham quan đông người? - Đúng là có chuyện đó, xác thực là quyết định bảo tàng Dân tộc học từ chối thu nhận những chuyến tham quan của học trò với 300 em trở lên. Tôi nhớ lần gặp Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học tầng lớp vào quãng năm 1985, khi tôi còn là Phó viện trưởng Viện Dân tộc học.
Có là hiện vật gì đi nữa, thì ẩn chứa bên trong vẫn là những câu chuyện con người. Ông băn khoăn: “Cậu xem thế nào, hay ta bỏ dự án này đi, đừng đề xuất nữa. Những người tiền nhiệm của tôi tại Viện Dân tộc học VN đã có ý tưởng về một bảo tồn dân tộc học và bước đầu làm thủ tục xin đất xây dựng bảo tồn từ năm 1979-1980. Bởi vậy, việc tổ chức được giao khoán cho các công ty du lịch.
Theo ông thì điều gì khiến bảo tồn Dân tộc học quyến rũ được công chúng và được quốc tế đánh giá cao như vậy? - Tôi nghĩ, mỗi bảo tàng đều có một thế mạnh riêng và cần có những cách khai triển riêng, và điều này thì phụ thuộc vào ý kiến làm bảo tàng.
Nhưng để thật sự hữu dụng cho từng lớp, con cần có sự ham mê. Tác giả của dạo 10 cuốn sách và nhiều bài nghiên cứu chuyên sâu về Dân tộc học và bảo tàng học * Một trong những thách thức của các bảo tàng ở nước ta là làm sao lôi cuốn công chúng. Cụ lắc đầu bảo: ”Hôm khánh thành, nếu chưa có đường, tôi sẽ cùng Tổng thống Pháp và các quan khách lội bộ vào đây”.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét